Algemeen
Na alle zwarte gewaden in Iran was Pakistan een kleurrijke verademing op onze route. Zowel mannen als vrouwen dragen een shalwar qamiz (zeer wijde broek met een lange bloes/jurk erover). Mannen gaan voornamelijk in effen kleuren gekleed, vrouwen hullen zich in prachtig gedessineerde stoffen. Ook bussen, suzuki's, scooterriksja's en fietsen zijn fantastisch versierd. Maar wat vooral opviel was de enorme gastvrijheid naar ons toe. Sta je in een lange rij voor een treinkaartje, word je eruit gehaald en mag je even tussendoor kaartjes kopen. Wil je in een eettentje afrekenen, blijkt dat je buurman dat al voor je gedaan heeft. En dat alles onder het motto: 'You are a guest of Pakistan'.

Openbaar vervoer
Reizen over lange afstanden gaat voornamelijk per bus, minibus, pickup truck, jeep of trein. Grote bussen zouden op zich redelijk comfortabel kunnen zijn als ze maar niet zo vaak zouden stoppen om passagiers onderweg te laten in- en uitstappen.
Minibussen vertrekken pas als alle zitplaatsen bezet zijn. Naar onze maatstaven gaan er erg veel passagiers in een minibus wat het comfort niet ten goede komt. Wij probeerden altijd de twee stoelen naast de chauffeur te bemachtigen. Ditzelfde geldt voor pickup trucks. Kijk niet vreemd op als ook dieren meereizen, zoals een geit!

In de treinen zijn er verschillende klassen. Voor lange afstanden is een plaats in een coupé met airco zeer aangenaam. Voor de prijs hoef je het zeker niet te laten.

Route
Klik hier voor een gedetailleerde beschrijving van de door ons afgelegde route, de wijze van transport en de kosten (per persoon).

Eten en drinken
Culinair gezien vonden wij Pakistan een paradijs. Overal kun je heerlijk gekruid eten, soms wel pittig maar nooit te heet. Bij elke maaltijd wordt verse nan (rond, plat brood uit tandoori oven) geserveerd. Vlees en dahl (linzencurry) kun je altijd en overal krijgen, groenten niet altijd. Bij de eettentjes die je overal ziet staat het eten in grote pannen aan de straatzijde te pruttelen. Dergelijke tentjes vallen voor ons onder de noemer fast food, want voordat je je schoenen hebt uitgetrokken en een plaats op het kleed hebt gevonden, worden de aangewezen gerechten al opgediend.
In Pakistan staan een aantal bekende koekjesfabrieken. De koekjes van Lu worden bijzonder goed gedistribueerd. Daar kun je dus altijd op terugvallen!
Op de weg van Chitral naar Gilgit viel het eten tegen. De rijst, linzen en palak (spinazie) hadden een nare bijsmaak.

Kraanwater is nergens te vertrouwen. Je bent dus aangewezen op zuiveringstabletten of flessen mineraalwater die in de regel overal te verkrijgen zijn (behalve tussen Chitral en Gilgit). De nationale drank is overigens thee wat je vaak wordt aangeboden in winkels en dergelijke. Als je niet van suiker houdt is het verstandig dit snel kenbaar te maken. Thee komt in twee varianten: groene thee die neutraal van smaak is en zwarte thee met melk en suiker.

Geldzaken
De makkelijkste manier om aan rupees te komen is door het inwisselen van US dollars of traveler cheques. Zowel handelaren op straat (voornamelijk Afghanen) als grote banken wisselen dollars en traveler cheques. Bij handelaren krijg je vaak meer rupees voor je dollars. Banken hebben veelal een betere koers voor traveler cheques. Bij grotere filialen van de Al Habib Bank en de National Bank of Pakistan konden wij zowel met American Express als met Thomas Cook traveler cheques terecht.
Wij hebben met z'n tweeën per dag gemiddeld USD 17 uitgegeven aan eten, overnachtingen, excursies en vervoer.

Internet
In veel (grotere) plaatsen is er gelegenheid om te internetten. De snelheid verschilt per plaats. In Quetta duurde het soms een half uur om hotmail te openen. Yahoo deed het iets sneller. In Islamabad was de snelheid prima. De prijs per uur varieert sterk en ligt tussen de 20 en 85 rupees per uur (= NLG 0,80 - 3,40 per uur). Stroomstoringen willen nog wel eens voorkomen in Pakistan.......maak dus tijdig backups!

Meenemen van thuis De mensen die je tegenkomt willen vrijwel allemaal foto's van je familie, huis en stad zien. Een enkeling vraagt of je Nederlands muntgeld voor ze hebt, de waarde is niet van belang.
Voor vrouwen is het handig een hoofddoek bij zich te hebben. Voor het binnengaan van een moskee is het dragen van een hoofddoek vaak verplicht. Een (hoofd)doek is ook handig bij jeeptochten over stoffige wegen.

Veiligheid
Op het moment dat wij in Pakistan waren was het een veilig land. De aanslagen in de Verenigde Staten op 11 september 2001 hebben deze situatie jammer genoeg helemaal veranderd.

Bijzonderheden per plaats
Hieronder volgen per plaats bijzonderheden waar andere reizigers wellicht hun voordeel mee kunnen doen.

* Quetta De kamers van Hotel Bloom Star zijn gesitueerd rondom een tuin. Het eten is hier prima en zeker niet duur. Een tweepersoonskamer kost Rs. 320 (NLG 13,=). De stadsparken zijn slecht onderhouden en niet de moeite van het bezoeken waard. Het Quetta Serena Hotel heeft een zeer uitgebreid buffet met Pakistaanse gerechten. De prijs is er overigens ook naar, Rs. 450 p.p. (NLG 18,=). Voor veel minder kun je lekker eten bij Restaurant Farah op Jinnah Road. De entourage is niks en de obers lijken bejaard maar het eten wordt vers bereid en smaakt voortreffelijk.
De man van het toeristenbureau (naast het Muslim Hotel) is bijzonder vriendelijk en geeft goede informatie. Als het meezit krijg je een heerlijke kop thee aangeboden.
Een tocht met de trein door de Bolanpas is zeker de moeite waard. Wij zijn overigens maar tot Mach gegaan en van daaruit terug gegaan met een minibus. Het leek erop dat het mooiste deel van de Bolanpas zich net achter Mach bevindt. Mach zelf stelt weinig voor maar je kunt er wel lekker dahl met nan eten.

Ziarat Hotel Rising Star (vlakbij busstation) is vrij basic. Een kamer kost er ook maar Rs. 200 (NLG 8,=). Bij Restaurant Grand (daar waar de bussen stoppen) kun je leuk thee drinken en in contact komen met locals.

* Loralai Hotel Al Habib heeft basic kamers zonder douche voor Rs. 200. In dit dorp zie je geen vrouwen op straat. Als je ergens langer dan 10 seconden stil staat, heb je een hele groep mensen om je heen. Je wordt aangestaard alsof je van een andere planeet komt.

* Dera Ghazi Khan Vanwege de mooie maar uitputtende reis vanuit Loralai hebben wij gekozen voor een kamer met airco van Hotel Pakeeza (Rs. 750 / NLG 30,= voor een 2-persoonskamer). Iets verderop in de straat kun je bij New Khan Road Runners kaartjes kopen voor airconditioned bussen naar o.a. Multan en Lahore. Erg leuk is de groente- en fruitmarkt achter het Pakeeza Hotel dat al in alle vroegte druk wordt bezocht.

* Lahore Als je mag afgaan op de informatie uit de Lonely Planet, zijn de hotels rond het treinstation erg onveilig. Daarom hebben wij gekozen voor Hotel Shan aan de McLeod Road (Rs. 450 / NLG 18,= voor een 2-persoonskamer). In Lahore lijken de tarieven van de riksjarijders aan de hoge kant, maar de afstanden tussen de verschillende bezienswaardigheden zijn hier groter.
Het fort van Lahore en de nabij gelegen Badshahi Moskee zijn zeer de moeite waard.
In de Plaza Cinema (dichtbij The Mall) worden bekende populaire films in de originele versie gedraaid. Het duurste toegangskaartje is Rs. 50 (NLG 2,=!).
Op The Mall zijn een McDonald's en een Pizza Hut te vinden. Erg lekker Pakistaans eten (groot buffet) kun je bij Village Restaurant in Gulberg voor Rs. 390 (= NLG 16,=). Minibus 43 rijdt er langs.
Treinkaartjes voor Rawalpindi kunnen vantevoren gekocht worden. Hiervoor moet je naar het hoofdkantoor van de spoorwegen op Empress Rd. (iets van de weg af).

* Islamabad Eigenlijk alleen maar interessant wanneer je visazaken te regelen hebt. De Sjah Faisalmoskee is zo groot en wanstaltig, dat je hem eigenlijk een keer gezien moet hebben. Maar dat kan ook als halve dagtrip vanuit Rawalpindi.
Hotel Pak in Sitara Market is een prima keuze voor Rs. 450 (NLG 18,=) en heeft een uitstekend restaurant (Pakeeza) op de benedenverdieping. Met zijn tweeën waren wij hier voor een complete maaltijd nog geen NLG 7,= kwijt.
Internetten met hele snelle verbindingen kun je bij internetcafés rondom Super Market.
De meeste ambassades zijn geopend van maandag t/m vrijdag. Bel voor de precieze openingstijden, want zelfs het informatiebord aan de muur van de ambassade klopt vaak niet! Het visum voor Nepal konden wij binnen een dag regelen voor USD 30 (60-dagen visum, single entry). Een visumaanvraag voor China duurt drie werkdagen. Ze geven geen double entry visas af. Wat betreft de geldigheid ben je overgeleverd aan de grillen van de persoon die je aanvraag afhandelt. Wij vroegen 60 dagen en kregen dit ook. Andere toeristen vroegen 60 dagen en kregen slechts 45 of 30 dagen

* Rawalpindi Het Rawalpindi Popular Inn heeft basic kamers voor Rs. 250 (NLG 10,=). Je kan er heerlijk ontbijten met yoghurt en wentelteefjes! Verder stelt het niet veel voor. Een betere lokatie is wellicht Saddar bazaar waar meer actie is. Bezoek ook zeker de smalle steegjes van Rajah bazaar (ten noordoosten van Fowara Chowk). Hou je van mooie parken, ga dan naar Ayub National Park ten zuiden van Rawalpindi.

* Peshawar Deze stad was erg warm toen wij er waren, met name vanwege de hoge luchtvochtigheid. Wij snakten naar een kamer met airco. Die vonden wij voor Rs. 750 (NLG 30,=) bij Hotel Rose. Erg vriendelijk personeel en het restaurant op de begane grond biedt goed Pakistaans eten voor een redelijke prijs. Eventueel kun je eten naar je geaircode kamer laten berengen.
De Mahabat Khan moskee in de oude stad is erg mooi. Het is mogelijk het dak van het naastgelegen pand te beklimmen waardoor je een goed uitzicht hebt over de moskee. Als je er in de buurt bent wijst een plaatselijke je vast wel de weg. De moskee is van binnen prachtig beschilderd.

* Madyan Dit is de enige plaats in Pakistan waar wij absoluut nooit meer naar toe willen. Wordt echter door iedereen aanbevolen. Het plaatsje zat vol vliegen. Om bij ons guesthouse te komen moesten we zo ongeveer over een vuilnisbelt klimmen. Wij verbleven in Muambar Khan Guesthouse (2-persoonskamer met badkamer voor Rs.150 / NLG 6,=). Vriendelijke eigenaar en schone kamers. Je kunt 's avonds met de pot mee eten, maar het eten heeft niet veel smaak.
Voor het echte moois van Swat moet je naar horen zeggen ten noorden van Kalam zijn.

* Dir Dit plaatsje stelt weinig voor. De meeste toeristen op weg naar Chitral komen hier alleen om te overnachten. Hotel Abshar (NLG 8,=) heeft schone kamers en uitzicht op de Dir rivier.

* Chitral Te bereiken via de Lowaripas of per vliegtuig (NLG 110,= voor een enkele reis vanaf Peshawar). Door omstandigheden hebben wij beide mogelijkheden geprobeerd. Ze zijn alletwee bijzonder. De mensen in het dorpje zijn erg vriendelijk. Het Al-Farooq hotel is zeer geliefd bij backpackers. Op het terras kun je genieten van een mooi uitzicht over de bergen. De prijs van een driepersoonskamer is Rs. 200 (NLG 8,=). Het nabij gelegen restaurant is een van de weinige plekken in Chitral waar je op een stoel aan een tafel kan eten. Het eten is redelijk. De vader van de manager is al twintig jaar gids en rijdt toeristen overal naartoe in zijn jeep. Met hem zijn we de Shandurpas overgegaan naar het plaatsje Phander (Rs. 5.000 / NLG 200,=)
Internationaal telefoneren is het goedkoopst bij het telegraaf-en telefoonkantoor naast de Shahi moskee. Het kan wel even duren voordat er verbinding is. In dat geval regelt de bijzonder aardige beheerder thee. Een wandeling langs de rivier is een aanrader. Loop hiervoor het dorp uit (in noordelijke richting), steek de brug over en ga dan rechtsaf. Bij de volgende brug kun je weer het dorp ingaan.

* Bumburet Eén van de drie valleien waar de Kalasha mensen wonen. Wij verbleven in het Frontier hotel voor slechts Rs. 80 / NLG 3,20 voor een 2-persoonskamer. Het eten hier vonden wij minder waardoor we er geen moeite mee hadden om twintig minuten te lopen naar het Lahore Motel in het plaatsje Krakal. Als je het goed brengt mag je zelf bepalen wat je wil eten.

* Phander Eerste plaatsje van enige (?) betekenis na de Shandurpas (komende vanuit Chitral). Het plaatsje kent een paar kleine winkeltjes waar alles behalve water of frisdrank te krijgen is. Wie liever geen zelf gezuiverd water drinkt doet er dus goed aan om voor vertrek uit Chitral of Gilgit genoeg water mee te brengen.
Het PhanderTurist Inn Motel heeft spartaanse kamers met ijskoud water voor Rs. 300 / NLG 12,=. Het hotel vlakbij het meer vraagt zelfs Rs. 400 voor een soortgelijke kamer. Het is hier overigens ook mogelijk om in een tent te slapen voor aanzienlijk minder.

* Gilgit Eén van de laatste plaatsjes van betekenis voor de Chinese grens. Het nieuwe Madina Guesthouse is een prima keuze met tweepersoonskamers voor Rs. 250 / NLG 10,=. Het is centraal gelegen en heeft een aardige tuin waar het goed toeven is. Elke avond is er een erg smakelijk en uitgebreid buffet voor slechts Rs. 90 / NLG 3,60 per persoon.

* Minapin In het Diran Guesthouse (www.diranguesthouse.com)kun je volledig tot rust komen. Het is gesitueerd in een tuin vol met appelbomen. Het guesthouse heeft verschillende soorten kamers. De meest stijlvolle bevinden zich aan de achterzijde, in het huis waar de eigenaar geboren is. (Rs. 300/NLG 12,= per nacht). Elke avond wordt om 19.00 uur het diner geserveerd voor Rs. 70. Naast twee soorten groenten worden er lokale specialiteiten bij geserveerd. Een echte aanrader! De meesten mensen maken vanuit Minapin een tweedaagse trekking naar het Rakaposhi base camp. Je hoeft niet veel mee te sjouwen want op het base camp zijn een (beperkt) aantal tenten (à Rs. 100) en slaapzakken (à Rs. 50) te huur. Ook kun je hier complete maaltijden (diner: Rs. 120) en flessen mineraalwater krijgen.

* Passu Dorpje zelf stelt niet veel voor. Van hieruit zijn meerdere wandelingen en trekkings te maken, bijvoorbeeld naar de hangbrug over de Hunza (aanrader!). De Passu Peak Inn (www.passupeakinn.cjb.net), 1 km ten noorden van het dorpje heeft basic maar schone 2-persoonskamers met eigen sanitair voor Rs. 200 (NLG 8,=). De bijzonder vriendelijke eigenaar vertelde ons dat er binnen afzienbare tijd ook een slaapzaal komt alsmede een VIP-kamer. Minibussen kunnen voor de deur stoppen.

* Sost Dit dorpje bestaat uit twee delen: het oude Sost en Afiyatabad. In Afiyatabad bevindt zich de douane. Van hieruit vertrekken ook de bussen naar China. Bij het Sky Bridge Hotel hebben wij een basic kamer kunnen krijgen voor Rs. 200/NLG 8,= (wel afdingen). Het eten was er bijzonder smaakvol met duidelijk Chinese invloed. In vrijwel elke winkel kun je dollars tegen een goede koers omzetten in rupees of Chinese yuan. Helaas accepteren ze geen traveler cheques.
Er gaat dagelijks een Natco bus naar China (Rs. 1.210/NLG48,=). Voor een paar honderd rupees meer kun je ook bij PTDC terecht, mits er een groep is van minimaal vijf passagiers. De bussen van PTDC zijn kleiner en vertrekken vaak eerder. Hou er rekening mee dat je na vertrek uit Sost bij een checkpost USD 4,= per persoon moet betalen om door het Khunjerab National Park te mogen. Pakistanen betalen slechts Rs. 20!